Almanach - Nowe strony [pl]

Plecak

2012-05-07T08:53:32Z

Sauron:

== Przedstawienia plecaków ==
<gallery caption="Plecaki i nosidła" widths="200px" heights="200px" perrow="4">
Plik:133r.jpeg|Plecak do transportu owoców, 1338-44r. ([[XIV]] wiek)
Plik:133v.jpeg|Plecak do noszenia dzieci, 1338-44r. ([[XIV]] wiek)
Plik:Tacuinum_Sanitatis_Zbior_Pora.jpeg|Zbiór pora, wiklinowy plecak, 1370-1400r. ([[XIV]] wiek)
Plik:Kart2d.jpg|Wiklinowy plecak do noszenia chleba, 1450r. ([[XV]] wiek)
Plik:Jheronimus Bosch 112.jpeg|Plecak wiklinowy z pokrywą, 1494-1516r. (XV/XVI wiek)
</gallery>

== Patrz również ==
* [http://web.missouri.edu/~rls555/SCA/research/gokbkpk/gokbkpk.htm The Gokstad 'Back Pack']

Konserwacja drewna

2012-04-19T11:44:15Z

Sauron: /* XIII wiek */

Poniżej (na razie) zebrane luźno informacje datujące pewne punkty w historii świadczące o zmianie technik używanych do pokrywania i konserwacji drewna.

== XII wiek ==

[[Teofil Prezbiter]] opisuje sposób na stworzenie lakieru do pokrycia drewna, na podstawie oleju lnianego i żywicy zwanej [[wikipedia:pl:Kopal|kopalem]] ([[O_Sztukach_Rozmaitych_Ksiąg_Troje/Księga_I#XXI._O_lakierze.|O lakierze]]).

Dodatkowo możemy dowiedzieć się jak barwić drzwi za pomocą oleju i różnych pigmentów ([[O_Sztukach_Rozmaitych_Ksiąg_Troje/Księga_I#XX._O_powłóczeniu_drzwi_na_czerwono_i_o_oleju_lnianym.|O powłóczeniu drzwi na czerwono i o oleju lnianym]]).

== XIII wiek ==

Pierwszy bezpośredni dowód na używanie pokostu na meblach (a nie tylko na drewnianych konstrukcjach wnętrza domów i obrazach) pochodzi z [[XIII]] wieku. Księgi majątkowe [[wikipedia:pl:Edward_I_Długonogi|Edwarda I]] wspominają płatność 8 [[wikipedia:pl:Pens|pensów]] za pokrycie werniksem dwóch kufrów. (w oryginale: "To the same [Stephen Le Joigneur] for varnishing two coffers, 8d.;")<ref>"Methods and Materials of Painting of the Great Schools and Masters.", Eastlake, Sir Charles Lock, 2001r New York: Dover</ref>

Istnieje zapis jednej z gildii Weneckich z 1283 roku, dotyczący pokostowania skrzyń, stołów i innych wyrobów drewnianych.<ref>"Lacquer of the West: The History of a Craft and an Industry, 1550-1950", ISBN: 9780226363158</ref>

== XV wiek ==

[[wikipedia:pl:Cennino Cennini|Cennino Cennini]] wspomina w swoim traktacie "II libro dell’ arte o Trattato della pittura" o barwniku z [[Szelak|szelaku]].

== Werniks/Pokost ==

Historycznie werniks (ang. Varnish) i pokost posiadają to samo znaczenie. Określenia werniks, zwykło używać sie w kontekście malarstwa a pokost w odniesieniu do konserwacji drewna. Od [[XIX]] wieku <ref>Za wikipedia "[[wikipedia:pl:pokost|pokost]]"</ref> pokost oznacza jedynie zagęszczony olej lniany (z dodatkami).

"Słownik języka polskiego, T2" Rykaczewski, Erazm (1803-1873) z [[XIX]] wieku definiuje pokost jako: "lakier, farba z żywicą zmieszana; powierzchowna barwa".

Werniks/pokost to mieszanina żywicy i rozpuszczalnika w postaci oleju lub alkoholu oraz różnych dodatków uszlachetniających.

Historycznie pokost składał się ze schnącego oleju (lniany, orzechowy) i roztworu żywicy. Dodatkowo był mieszany/rozcieńczany przez [[Terpentyna|terpentynę]], oraz w późniejszym okresie przez różne alkohole (obecnie głównie tzw. alkohole mineralne).

Ze względu na dodatek żywicy, która po zaschnięciu tworzy twardą, nieprzepuszczalna warstwę, pokost jest znacznie lepszą warstwą kończąca przy konserwacji drewna niż sam olej.

== Bibliografia ==
<references/>

Piła

2012-03-31T08:54:23Z

Sauron: /* Historia */

[[Piła]] wraz z [[Młotek|młotkiem]] i [[Siekiera|siekierą]] należy do jednych z najstarszych narzędzi znanych człowiekowi. Służy do ciecia materiałów na drobniejsze fragmenty. Historycznie było to głównie drewno, jednak w wyniku ewolucja budowy i materiałów z jakich wykonywano brzeszczoty (część tnąca [[Piła|piły]]) ewaluowała jako narzędzie do ciecia kamienia, stali i wszelkich materiałów o podobnej twardości.

Obecnie istnieją również elektryczne wersje tego narzędzia, na potrzeby artykuły będziemy omawiać jedynie wersję historyczna - ręczną.

== Historia ==
Znaleziska archeologiczne ze starożytnego Egiptu datują pierwsze [[Piła|piły]] na ok. 1500 r. p.n.e. Są to narzędzia wykonane z miedzi (a więc bardzo miękkiego metalu), o szerokim ostrzu długości do 50cm i zakrzywionej, drewnianej rączce. Zęby miały nieregularny kształt, oraz aby zapobiec zakleszczaniu się piły w wyciętym otworze, piła cięła podczas ruchu powrotnego (ciągnięcia). Obecnie większość [[Piła|pił]] (z wyjątkiem np. pił typu japońskiego) tnie podczas pchania ostrza, co umożliwia wykorzystanie masy ciała osoby tnącej. Cięcie taka [[Piła|piłą]] musiało być powolnym i żmudnym procesem.<ref name="gwint">"One good turn. A natural history of the screwdriver and the screw", Witold Rybczynski, Simon & Schuster UK Ltd, 2000r. ISBN 0-7432-0849-8</ref>

[[Plik:Mendel II-Stolarz1.jpeg|thumb|200px|Piła ramowa, [[XVI]] wiek]]
Rzymianie dodali do konstrukcji piły usztywniony grzbiet. Uniemożliwiało to przecinanie elementów "na wylot" jednak zapewniało dokładniejsze prowadzenie ostrza i precyzyjniejsze ciecie. Kolejną innowacją, jaką zawdzięczamy rzymianom, była piła ramowa. Wąskie ostrze (a wiec i tanie) jest utrzymywane w drewnianej ramie, a za jego naprężenie odpowiada skręcony sznur po przeciwległej stronie osi [[Piła|piły]]. Konstrukcja ta, w niezmienione formie, była podstawowym narzędziem tnącym drewno do [[XIX]] wieku.

{{clear}}

== Galeria ==
<gallery caption="Przykładowe przedstawienia piły" widths="200px" heights="200px" perrow="4">
Plik:1829_1144854197_det.jpeg|"Życie św. Józefa" (fragment), 1425-30r. ([[XV]] wiek)
Plik:Merode_right.jpeg|"Józef w warsztacie" - prawy fragment tryptyku, 1425-30r. ([[XV]] wiek)
Plik:Almanach-Book_of_Hours-Hiszpania-XV.jpeg|"Godzinki' (ang. "Book of hours"), 1450-00r. ([[XV]] wiek)
Plik:00-022237.jpeg|"Cztery Stany Społeczeństwa: Praca", ok. 1505-10r. ([[XVI]] wiek)
Plik:Stande_Amman_Der_Kammacher2.png|Praca wytwórcy grzebieni, 1568r. ([[XVI]] wiek)
</gallery>

== Bibliografia ==
<references/>

[[Kategoria:Narzędzia]]
[[Kategoria:Rzemieślnictwo]]

XIV p.n.e.

2012-03-08T11:47:31Z

Sauron: Utworzył nową stronę „Kategoria:Okresy historyczne”

[[Kategoria:Okresy historyczne]]

XIII-XIV p.n.e.

2012-03-08T11:47:28Z

Sauron: Utworzył nową stronę „Kategoria:Okresy historyczne”

[[Kategoria:Okresy historyczne]]

Skrzynia

2012-02-21T20:26:47Z

Sauron:

== Patrz dalej ==
* [http://www.greydragon.org/library/chests.html Skrzynie przez epoki - krótki opis (ang.) - bardzo treściwy]
* [http://www.greydragon.org/furniture/laneham/index.htm Zdjęcia skrzyni z kościoła Laneham - XIIIw. (ang.)]
* [http://www.greydragon.org/furniture/laneham/reproduction.html Reprodukcja skrzyni (ang.)]
* [http://www.larsdatter.com/chests.htm Kufry (ang.) - linki]
* [http://www.larsdatter.com/boxes-wood-carved.htm Skrzynie (ang.) - linki]

== Literatura ==
* "Die gotischen Truhen der Lüneburger Heideklöster: Entstehung, Konstruktion, Gestaltung", Karl H. von Stülpnagel
* [http://www.gutenberg.org/ebooks/12254 "Illustrated History of Furniture: From the Earliest to the Present Time"], Frederick Litchfield

Szelak

2012-02-21T09:53:29Z

Sauron:

[[Szelak]] (ang. shellac) jest ogólnie stosowaną nazwą, odnoszącą się do wszystkich form naturalnej żywicy wydalanej przez małe owady (łać. Lac laccifer) występujące głównie na obszarze Indii i Tajlandii.

Słowo "lac" pochodzi od wyrazu z [[wikipedia:pl:sanskryt|sanskrytu]] "lahk" i oznacza dosłownie "100 tysięcy". Odnosi się do ogromnych rojów larw owadów oblepiających drzewa lakowe w okresie rozrodu.

Nie wiele wiadomo odnośnie początków historii użytkowej szelaku. W [[wikipedia:pl:Okres_wedyjski|okresie wedyjskim]], czyli około 3000 lat temu, był zwany "Laksha". Jedna z ksiąg tego okresu zawiera opis pałacu skonstruowanego w całości z szelakowej żywicy.

W starożytnych Chinach i Indiach używano barwników wyekstrahowanych z żywicy lakowej do barwienia jedwabiu i skór. Stosowano go również w kosmetyce jako róż, oraz do przyozdabiania głowy barwnymi ornamentami.
Wyjątkowe właściwości adhezyjne żywicy pozwalały na jej użycie przy osadzaniu kamieni w biżuterii, pasowaniu rękojeści mieczy jak i naprawianiu ceramiki.
Pozostałości po ekstrakcji barwnika były używane jako materiał cierny w tarczach do ciecia [[wikipedia:pl:Żady|żady]] (jadeit) - technika ta jest stosowana do dzisiaj.

Jednak najwięcej zastosowań, szelak znalazł w obszarze medycyny. Był przepisywany jako środek zmiękczający skórę, stymulant rozrostu tkanek (na wszelkiego rodzaju urazy zewnętrzne) lub jako preparat pomagający przy krwawieniu dziąseł czy zaburzeniu miesiączkowania. W weterynarii mieszano [[szelak]] z [[łój|łojem]] i w postaci pasty stosowany do wypełniania ubytków w kopytach koni i bydła.

== Szelak w Europie ==

W następstwie podróży [[wikipedia:pl:Marco_Polo|Marco Polo]] do Azji pod koniec [[XIII]] wieku, [[szelak]] i jego produkty zaczęły być znane w Europie. Istnieją księgi z 1534r. opisujące z wyjątkową dokładnością uprawę drzew, zbiory i przetwarzanie żywicy lakowej.

Do połowy [[XVII]] wieku, żywica, barwniki i wosk szelakowy były używane coraz częściej przez malarzy, zarówno jako dodatek do farb jak i w postaci wierzchniej warstwy zabezpieczającej obraz.

[[Szelak]] stawał się ulubionym materiałem wykończeniowym dla rzemieślników i artystów. W postaci politury pozwalał wykończyć meble i rzeźby na wysoki połysk. Po dziś dzień można znaleźć w muzeach przedmioty z oryginalna powłoką wykończeniową z [[Szelak|szelaku]].

== Patrz dalej ==
* [http://www.naturalhandyman.com/iip/infpai/shellac.html Historia szelaku (ang.)]

Sproszkowane mumie

2012-01-29T16:38:56Z

Sauron:

Jest to w całości fragment artykułu "Mumia na receptę" autorstwa Agnieszki Tomaszewskiej i Agnieszki Żelaźniewicz z miesięcznika "Wiedza i Życie", luty 2012r., str. 58-61.

== Sproszkowane mumie ==

W średniowieczu, gdy w Europie panował zabobon, Arabowie potrafili skutecznie leczyć rozmaite schorzenia, stosując pigułki, ekstrakty, syropy czy wody aromatyczne. Co więcej, oddzielili farmację od medycyny, rozpowszechnili proces destylacji, rozwinęli chirurgię oraz chemię. A jednak to właśnie oni przyczynili się do „stworzenia" jednego z najbardziej odrażających leków w dziejach medycyny, a jednocześnie przez setki lat niezwykle cenionego „panaceum" - sproszkowanej mumii.

Kiedy w 640 r. Persowie najechali Egipt, natrafili na liczne zabalsamowane i owinięte bandażami ciała zmarłych, nazywane przez Egipcjan ''sah''. Sugerując się ich ciemną barwą, uznali, że tamtejsi ludzie na wzór Rzymian i Greków wykorzystywali do preparacji zwłok [[wikipedia:pl:Bitumy|bitumin]] - substancję o nazwie ''mum'', podobną do smoły. Z tego powodu mówili na te szczątki ''mumiya'', czyli „zachowane przez bitumin". Oczywiście mylili się. W rzeczywistości Egipcjanie używali do mumifikacji innych substancji, a [[wikipedia:pl:Bitumy|bitumin]] nie był dostępny na terenie ich państwa (do mumifikacji zwłok wykorzystywali go jedynie Grecy i Rzymianie, a i to niezwykle rzadko). W późniejszym czasie, wskutek błędnego tłumaczenia tekstów arabskich, słowa mumia, określającego zabalsamowane zwłoki, zaczęto używać zamiennie ze słowem ''mum''.

[[wikipedia:pl:Bitumy|Bitumin (bitumen)]] bardzo ceniono w medycynie arabskiej. Była to mieszanina węglowodorów i różnych substancji organicznych. Pozyskiwano ją w górach Persji. nad Morzem Czerwonym oraz nad Morzem Czarnym i stosowano do tamowania krwotoków, leczenia złamań,wysypek, wrzodów, bólu gardła i wielu innych dolegliwości. Ponieważ naturalny bitumin był rzadko spotykany, a przez to niezwykle drogi, perscy medycy z [[XI]] w. zaczęli zalecać, żeby zamiast niego wykorzystywać ten pozyskany z egipskich mumii. Handel zmumifikowanymi zwłokami rozpowszechnił się więc na Bliskim Wschodzie, aż w końcu dotarł do Europy, gdzie błędne przekonanie o leczniczych właściwościach sproszkowanej mumii utrwaliło się na setki lat. Właściwie nikogo nie odpychała świadomość spożywania ludzkich ciał.

W [[XV]] w. proszek z mumii stał się powszechnie uznanym remedium na niemalże wszystkie schorzenia. Stosowano go na epilepsję, niestrawność, ropnie, wykwity skórne, złamania, wstrząs mózgu, paraliż, migrenę, zawroty głowy, plucie krwią, problemy z gardłem, kaszel, bóle w piersiach, zatrucia, dyzenterię, niedomagania wątroby i śledziony, niepłodność u kobiet oraz boi zębów i stawów. W rzeczywistości niczego nie leczył. Wywoływał jednak natychmiastowe nudności, co odwracało uwagę chorego od rzeczywistych przypadłości. Często był też łączony z wywarem z ziół (np. na wzdęcia mieszano go z wywarem z kminku), które pomagały choremu. jednak poprawa zdrowia nie miała nic wspólnego
z działaniem „cudownego" specyfiku.

Wśród sławnych osób stosujących ten medykament można wymienić filozofa Francisa Bacona (1561-1626), mającego zwyczaj nawet przysięgać na proszek z mumii. Albo króla Francji, Franciszka II Walezjusza, który nigdy nie wyruszał na bitwę bez torebki wypełnionej proszkiem z mumii i rabarbaru - w razie zranienia należało mu ten specyfik natychmiast zaaplikować. Jeszcze w XIX w. szach perski przesłał królowej Wiktorii niewielkie ilości ''mum'' jako niezwykle cenny podarek.
Ponieważ dość szybko popyt na „lek" znacznie przewyższył podaż, proszek stał się tak cenny, że nawet funkcjonował jako środek płatniczy. Kupcy zaczęli wówczas sami robić mumie, skupując zwłoki straconych kryminalistów czy bezdomnych. Takie fałszywe mumie stały się szalenie powszechne.

== Odwijanie mumii ==
W XVI-XVIII w. mumie można było łatwo znaleźć na aptecznych półkach lub w prywatnych kolekcjach różnych niezwykłych przedmiotów nazywanych gabinetami osobliwości. Początkowo publiczne odwijanie mumii urządzano dla rozrywki. Dopiero później zabalsamowane zwłoki zaczęli badać paleopatolodzy, naukowcy zajmujący się badaniem schorzeń występujących u ludzi w czasach historycznych. Najprawdopodobniej jednego z pierwszych takich „rozrywkowych" rozwinięć dokonano w 1658 r. w pewnej wrocławskiej aptece. To wydarzenie opisał dokładnie niemiecki dramatopisarz i poeta, Andreas Gryphius, w traktacie „Mumiae Wratislavienses" z 1662 r. Rozwinięcie i sekcję mumii egipskiej przeprowadzono w asyście kilku wrocławskich lekarzy w podmiejskiej siedzibie Jakuba Krausego, farmaceuty i medyka, właściciela mumii oraz apteki Pod Murzynem, mieszczącej się przy dzisiejszym placu Solnym we Wrocławiu. W swoich zbiorach Krause miał trzy mumie, zachowane w różnym stanie, pochodzące z gabinetu osobliwości wrocławskiego medyka i botanika, Laurentiusa Scholza von Rosenau (1552-1599). Po jego śmierci całą kolekcję zakupił Christian Krause, ojciec Jakuba, który w końcu przekazał ją synowi.

----
[[Kategoria:Medycyna]]